گسترش پترویوآن، پاسخی اقتصادی به تنشهای ژئوپلیتیک در خلیج فارس
پیش از آغاز درگیریهای نظامی آمریکا و اسرائیل با ایران، بسیاری از تحلیلگران اقتصادی هشدار داده بودند که تشدید تنش در منطقه خلیج فارس، بهویژه در صورت هدفگیری مستقیم ایران، صرفاً یک رویداد امنیتی باقی نخواهد ماند. بلکه به سرعت به متغیری تأثیرگذار در نظام مالی جهانی تبدیل میشود که موازنه قدرت در بازارهای ارز را بازآرایی میکند. در وضعیت کنونی نیز این نگرانی مطرح است که ادامه یا تشدید رویارویی، شوکی مالی در سطح جهانی ایجاد کند که فراتر از مرزهای منطقه، بر سلطه دلار، ثبات ارزهای منطقهای و ریسک سرمایهگذاری در بازارهای نوظهور اثرگذار خواهد بود.
یکی از ابزارهای مورد استفاده ایران در این چارچوب، شرط عبور نفتکشها از تنگه هرمز بر مبنای انجام معاملات با یوآن چین است. این اقدام در راستای مقابله با نظام پترودلار و کاهش وابستگی تجارت جهانی به دلار تفسیر میشود. به عنوان نمونه، چین اخیراً قراردادهای پترویوآن را با کشورهای حاشیه خلیج فارس اعلام و آن را جایگزین بخشی از معاملات پترودلار معرفی می کند. همچنین گزارشهای رویترز حاکی از آن است که شرکتهای پالایش نفت هند برای تسویه حساب محمولههای نفتی ایران (که تحت معافیت از تحریمهای آمریکا خریداری شد) از یوآن و بانک (ICICI Bank) استفاده کرده و وجوه را به صورت یوآن به حساب فروشندگان واریز نمودهاند.
اقتصاد ایران در میدان جنگ نامتقارن
به باور برخی تحلیلگران، ایران در پاسخ به اقدامات نظامی و اقتصادی آمریکا و اسرائیل، از تاکتیکهای نامتقارن بهره گرفته است. در حالی که آمریکا و اسرائیل اقداماتی از جمله ترور مقامات ایرانی و حملات به زیرساختهای غیرنظامی را انجام دادهاند، تهران با ورود به کارزار جنگ اقتصادی نامتقارن، نه تنها پایگاههای نظامی آمریکا در غرب آسیا، بلکه شرکتهای بزرگ آمریکایی را هدف قرار می دهد و سلطه دلار را نیز به چالش می کشد.
پس از مسدودسازی تنگه هرمز به عنوان مهمترین گلوگاه ترانزیت نفت جهان، ایران بازارهای جهانی انرژی را مختل و مستقیماً با نظام پترودلار مقابله می کند. در این راستا، تهران اعلام کرده است که کشتیهای عبوری از این تنگه باید نفت خود را به جای دلار با یوآن چین معامله کنند. این اقدام نشاندهنده امکان مقاومت اقتصادی در برابر سیاستهای ایالات متحده از سوی یک کشور در حال توسعه است.
استراتژیستهای نظامی و اقتصادی ایران با شناسایی نقاط ضعف ساختار مالی آمریکا، به طور هدفمند وارد جنگ نامتقارن شدهاند. به گزارشها، بلافاصله پس از آغاز درگیریها، ایران نزدیک به ۲۴ پایگاه نظامی ایالات متحده در غرب آسیا را هدف قرار داد. همچنین حمله به یک ایستگاه اصلی سیا در داخل سفارت آمریکا در عربستان، سیستمهای راداری و چندین هواپیمای سوخترسان نیز گزارش شد. بر اساس ماده ۵۱ منشور ملل متحد، کشورها از حق دفاع مشروع برخوردارند.
در کنار اقدامات نظامی، ایران در این جنگ نامتقارن از ابزارهای اقتصادی نیز استفاده میکند. همان ابزارهایی که خود سالها قربانی آن بوده است. اگرچه ایران تنگه هرمز را مسدود کرده، اما استثنایی مهم قائل شده است. نفتکشهای چینی بدون مانع از این گذرگاه عبور میکنند. یک مقام دولتی ایران به سیانان اعلام کرد که نفتکشها در صورتی میتوانند از تنگه هرمز عبور کنند که نفت را به یوآن چین بفروشند.
چالش مستقیم با سلطه دلار
این تصمیم را میتوان تحولی ژئوپلیتیکی و چالشی مستقیم برای سلطه جهانی دلار ارزیابی کرد. دلار آمریکا به عنوان قدرتمندترین سلاح اقتصادی این کشور شناخته میشود. تبدیل دلار به ارز ذخیره جهانی و توانایی آمریکا در چاپ آن، امتیازی ویژه به این کشور اعطا کرده است. جبران کسری تجاری بدون تحمل فشار تورمی معادل سایر کشورها، و نیز پایین نگه داشتن هزینه استقراض، زیرا دلارهای پرداختی برای واردات اغلب توسط سرمایهگذاران خارجی به اوراق خزانهداری و اوراق قرضه شرکتی تبدیل میشود.
یکی از ارکان اصلی سلطه دلار، نظام پترودلار است. از زمان امضای توافق تاریخی میان آمریکا و عربستان در سال ۱۹۷۴، بخش عمدهای از نفت خام جهان به دلار فروش می رود. این رویه سپس به سایر کالاها نیز تعمیم یافت و تقاضای مصنوعی جهانی برای دلار را تضمین کرد. آمریکا از این امتیاز برای اعمال تحریمهای یکجانبه علیه یکسوم کشورهای جهان، از جمله ۶۰ درصد کشورهای کمدرآمد، استفاده کرده است. این وضعیت، کشورها را به جستجوی جایگزینهای مالی ترغیب نموده است.
سابقه و بسترسازی برای پترویوآن
ایران به عنوان یکی از کشورهای هدف تحریم، سالهاست سیاست دلارزدایی را دنبال میکند. چین به عنوان خریدار عمده نفت ایران، بهای آن را به یوان پرداخت میکند. همچنین ایران در سال ۲۰۲۴ به گروه بریکس پیوست و از ایجاد واحد پول جدید برای تجارت بینالمللی حمایت می کند. روسیه نیز پس از تحریمهای ناشی از جنگ اوکراین، به سمت دلارزدایی حرکت کرده است. تا سال ۲۰۲۳ حدود ۲۰ درصد از تجارت جهانی نفت با ارزهای غیر از دلار انجام میشد. ایران اکنون با استفاده از اهرم ژئوپلیتیکی خود بر تنگه هرمز، آشکارا نظام پترودلار را به واسطه پترویوآن به چالش میکشد.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، اعلام کرد که کارزار «فشار حداکثری» دولت ترامپ با هدف «فروپاشی» اقتصاد ایران از طریق قطع صادرات نفت، ممانعت از ورود ارز خارجی و دامن زدن به تورم طراحی می شود. در مقابل، تهران با درگیر شدن در جنگ اقتصادی نامتقارن، در پی پاسخ به این فشارها برآمده است.
چشمانداز گسترش پترویوآن
ایده گسترش پترویوآن در ظاهر ساده به نظر میرسد، اما پیامدهای گستردهای دارد. این امر نه فقط یک تغییر فنی در سازوکارهای پرداخت، بلکه گامی نمادین و راهبردی به سوی یک نظام مالی چندقطبی است. در حال حاضر، شاخصهایی مانند انجام معاملات نفتی با یوان و تبدیل بورس انرژی شانگهای به بستری برای معاملات قراردادهای نفتی با واحد پول چین، در حال ظهور هستند.
چین که در دو دهه گذشته به بزرگترین واردکننده انرژی جهان تبدیل شده است، نفوذ قابل توجهی در این زمینه دارد. کشورهای صادرکننده نفت در غرب آسیا و اوراسیا برای فروش تولیدات خود به بازار چین وابسته هستند. این وابستگی قدرت چانهزنی پکن را افزایش و به آن امکان میدهد تا قیمتگذاری را به پول ملی خود، به ویژه در معاملات دوجانبه بلندمدت، پیشنهاد دهد.
تغییرات ژئوپلیتیکی نیز بر تقویت نقش یوآن در بازار انرژی تأثیرگذار بوده است. روسیه پس از تحریمهای مالی گسترده، بخش قابل توجهی از صادرات نفت خود را به سمت آسیا (به ویژه چین و هند) هدایت کرد و پرداختها را به ارزهایی غیر از دلار مانند یوان و روبل می پذیرد. برای ایران نیز که سالهاست به دلیل تحریمها از شبکه مالی بینالمللی خارج شده، استفاده از یوان یا ارزهای محلی نه یک انتخاب سیاسی، بلکه ضرورتی اقتصادی با پیامدهای ژئوپلیتیکی گسترده به شمار میرود.