نشستی در سایهی تنش، نه جشن پیروزی
سران کشورهای عضو بریکس ۱۲ و ۱۳ سپتامبر در دهلینو گرد هم میآیند تا هجدهمین نشست سالانه این ائتلاف را در لحظهای تعیینکننده برای آیندهاش برگزار کنند. این نشست که در مرکز همایش (بهارت ماندپم) هند و با شعار «ساختن برای تابآوری، نوآوری، همکاری و پایداری» برپا میشود، ریاست دورهای هند بر بریکس در سال ۲۰۲۶ را به نقطه اوج خود میرساند. نخستوزیر هند، نارندرا مودی، بهعنوان میزبان، از رهبران کشورهای عضو و شماری از کشورهای همکار پذیرایی میکند؛ از جمله ولادیمیر پوتین که برخلاف نشستهای اخیر برگزارشده در کشورهای عضو دیوان کیفری بینالمللی، اینبار میتواند بدون نگرانی از حکم بازداشت این دادگاه، شخصاً در دهلینو حضور یابد؛ چراکه هند عضو این دیوان نیست.
اما برخلاف نشستهای پرشور سالهای اخیر که بریکس را نمادی از ظهور «جنوب جهانی» معرفی میکردند، این دوره از نشست با احتیاط و کمفروغی بیشتری برگزار میشود. عاملی که بر این فضا سایه انداخته، خشم رو به افزایش دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، نسبت به نفوذ فزاینده اقتصادی و سیاسی این بلوک است؛ خشمی که سال گذشته به تهدید مستقیم برای وضع تعرفههای اضافی بر کشورهایی انجامید که ترامپ آنها را همراه با آنچه «سیاستهای ضدآمریکایی» بریکس نامید، توصیف کرد. همزمان، جنگ جاری در خاورمیانه نیز شماری از اعضای این ائتلاف را در دو سوی مخالف یک بحران ژئوپلیتیک قرار داده است.
از پنج بنیانگذار به ده عضو کامل
بریکس که نامش زمانی تنها یک اصطلاح ابداعشده توسط یک اقتصاددان بانک وال استریت بود، اکنون به ائتلافی از کشورها بدل شده که نزدیک به یکچهارم تولید ناخالص داخلی اسمی جهان و تقریباً نیمی از جمعیت کره زمین را در بر میگیرد. این بلوک که با پیوستن آفریقای جنوبی در سال ۲۰۱۱ به نام کنونی خود رسید، در ژانویه ۲۰۲۴ با عضویت کامل مصر، اتیوپی، ایران و امارات متحده عربی، بزرگترین گسترش تاریخ خود را تجربه کرد و سپس در ژانویه ۲۰۲۵ با پیوستن اندونزی -نخستین عضو کامل از جنوب شرق آسیا- به ده عضو کامل رسید. عربستان سعودی نیز از سوی بریکس بهعنوان عضو دعوت شده، اما ریاض تاکنون تمایلی به تأیید رسمی و علنی پیوستن خود نشان نداده و همچنان در وضعیتی مبهم میان عضویت کامل و کنارهگیری باقی مانده است.
در کنار اعضای کامل، بریکس در سال گذشته میلادی رده تازهای با عنوان «کشورهای همکار» را نیز رسمیت بخشید تا بتواند بدون پذیرش فوری اعضای تازه بهعنوان عضو کامل، دایره نفوذ خود را گسترش دهد. بلاروس، بولیوی، کوبا، قزاقستان، مالزی، نیجریه، تایلند، اوگاندا، ازبکستان و ویتنام اکنون در این رده قرار دارند؛ فهرستی که نشان میدهد صف کشورهای مشتاق به نزدیکی با این بلوک، همچنان طولانیتر از ظرفیت پذیرش رسمی آن است.
خشم کاخ سفید و تهدید تعرفهای بر سر دلارزدایی
آنچه بیش از هر چیز واکنش واشنگتن را برانگیخته، نه صرفاً رشد اقتصادی بریکس، بلکه گفتوگوهای فزاینده اعضای آن درباره کاهش وابستگی به دلار آمریکا در تجارت و ذخایر ارزی است. ترامپ در پیامی که سال گذشته در شبکه اجتماعی خود منتشر کرد، هشدار داد هر کشوری که با «سیاستهای ضدآمریکایی» این بلوک همراه شود، با تعرفه اضافی ۱۰ درصدی روبهرو خواهد شد؛ تهدیدی که پیشتر در ماه ژانویه با رقمی بهمراتب سنگینتر -تعرفه ۱۰۰ درصدی در صورت تلاش برای جایگزینی دلار با ارزی مشترک- نیز بیان شده بود.
با این حال، خود اعضای بریکس درباره سرعت و شدت این مسیر اتفاقنظر ندارند. ولادیمیر پوتین پیشتر تأکید کرده بود که هیچ برنامه فوری برای ایجاد ارز مشترک بریکس وجود ندارد، هرچند بر هدف کلیتر «استقلال مالی» اعضا پافشاری کرده است. همین تفاوت لحن میان روسیه که خواهان گامهای تندتر برای دور زدن تحریمهای غربی است، و کشورهایی مانند هند که روابط اقتصادی و راهبردی عمیقی با آمریکا دارد، یکی از شکافهای آشکار درون این ائتلاف است.
شکافهایی که وحدت ظاهری را زیر سؤال میبرند
جنگ خاورمیانه، فشار تازهای بر انسجام درونی بریکس وارد کرده است. حضور مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در دهلینو در حالی صورت میگیرد که ایران زیر فشار شدید آمریکا قرار دارد و در ماههای اخیر با امارات متحده عربی -یکی دیگر از اعضای کامل بریکس- درگیر تنشهای دیپلماتیک مستقیم شده است؛ نمونهای آشکار از اینکه این بلوک اکنون اعضایی را در خود جای داده که در بحرانهای منطقهای، در دو سوی متضاد یک ماجرا ایستادهاند. به گفته برخی ناظران، تلاش برای دستیابی به بیانیه مشترک در نشست مقدماتی وزیران در ماه مه امسال نیز به همین دلیل با شکست روبهرو شد.
در کنار تنش خاورمیانه، اختلافات ارضی دیرینه میان برخی اعضا -بهویژه در مرز هند و چین- و همچنین فشارهای سیاسی چین بر رسانههای میزبان برای کنترل روایت رسانهای نشست، تصویر یک ائتلاف کاملاً یکپارچه را پیچیدهتر میکند. هند بهعنوان میزبان، ناچار است میان حفظ استقلال راهبردی خود، عمقبخشی به همکاری با بریکس و پرهیز از تحریک بیشتر واشنگتن، مسیری باریک را طی کند؛ تعادلی که به گفته تحلیلگران، یکی از دلایل اصلی برگزاری نشستی کمسروصداتر و محتاطانهتر از دورههای قبل بوده است.
آیا بریکس واقعاً میتواند رقیب آمریکا شود؟
از نظر آماری، وزن اقتصادی بریکس غیرقابلانکار است: بلوکی با نزدیک به یکچهارم تولید ناخالص داخلی اسمی جهان، نیمی از جمعیت کره زمین و در برگیرنده برخی از بزرگترین تولیدکنندگان و مصرفکنندگان انرژی جهان. اما تبدیل این وزن اقتصادی به قدرت راهبردی واقعی در برابر نظم مبتنی بر رهبری آمریکا، داستان دیگری است. بریکس برخلاف نهادهایی مانند گروه هفت یا ناتو، بر پایه هیچ معاهده رسمی بنا نشده و صرفاً از طریق نشستهای سالانه، ریاست دورهای چرخشی و گروههای کاری موضوعی اداره میشود؛ ساختاری که تصمیمگیری هماهنگ و الزامآور را در مقایسه با نهادهای غربی بهمراتب دشوارتر میکند.
همین کمبود انسجام نهادی، در کنار اختلاف منافع آشکار میان اعضایی مانند هند و چین یا ایران و امارات، باعث شده بسیاری از تحلیلگران نسبت به توان بریکس برای ارائه یک «جایگزین واقعی» برای نظام مالی و سیاسی مبتنی بر دلار و رهبری آمریکا، محتاط باقی بمانند. با این حال، ارزش نمادین بریکس -بهویژه بهعنوان تریبونی برای صدای کشورهای موسوم به جنوب جهانی و بستری برای چانهزنی جمعی در برابر فشارهای تجاری غرب- را نمیتوان نادیده گرفت؛ ارزشی که شاید مهمتر از هر ادعای رقابت مستقیم با آمریکا باشد.
دهلینو، آزمونی برای استقلال راهبردی هند
برای هند، این نشست فرصتی است تا بدون قربانی کردن روابط راهبردیاش با واشنگتن، از بریکس بهعنوان تریبونی برای طرح خواستههای تجاری آزادتر و چندجانبهگرایی بیشتر در برابر سیاستهای تعرفهای دوره دوم ترامپ استفاده کند؛ موضوعی که به گفته ناظران، در انتخاب محور «تابآوری اقتصادی» بهعنوان یکی از مضامین اصلی نشست بیتأثیر نبوده است. در نهایت، سرنوشت این نشست -و اینکه آیا بیانیه پایانی مشترکی صادر خواهد شد یا نه- میتواند نشانه روشنی از این باشد که آیا بریکس در سالهای پیشرو میتواند بر شکافهای داخلی خود غلبه کند یا اینکه گسترش عددی این بلوک، تنها انسجام سیاسی آن را رقیقتر خواهد کرد.
نکات کلیدی مقاله
- هجدهمین نشست سران بریکس در ۱۲ و ۱۳ سپتامبر در دهلینو با ریاست هند و حضور ده عضو کامل برگزار میشود.
- بریکس با پیوستن مصر، اتیوپی، ایران و امارات در ۲۰۲۴ و اندونزی در ۲۰۲۵، از پنج عضو بنیانگذار به ده عضو کامل رسیده و نزدیک به یکچهارم تولید ناخالص داخلی جهان را در اختیار دارد.
- دونالد ترامپ کشورهای همسو با «سیاستهای ضدآمریکایی» بریکس، بهویژه در حوزه دلارزدایی، را به تعرفههای اضافی تا سقف ۱۰۰ درصد تهدید کرده است.
- جنگ خاورمیانه و تنش میان ایران و امارات، همراه با شکست بیانیه مشترک در نشست مقدماتی ماه مه، شکافهای داخلی این ائتلاف را آشکارتر کرده است.
- نبود ساختار معاهدهای رسمی و اختلاف منافع میان اعضای کلیدی، بسیاری از تحلیلگران را نسبت به توان بریکس برای ارائه جایگزینی واقعی در برابر نظم مبتنی بر رهبری آمریکا، محتاط نگاه داشته است.