جهشی که مرزهای آفریقای جنوبی را پشت سر میگذارد
استفاده از پنلهای خورشیدی بهعنوان منبع تولید برق در آفریقا در سال جاری میلادی با رشدی ۴۵ درصدی روبهرو خواهد شد؛ رشدی که دامنه کاربرد این فناوری پاک را در سراسر قاره گستردهتر میکند. بر اساس برآورد یک مؤسسه پژوهشی اقلیمی که تحلیل خود را بر پایه آمار صادرات پنلهای خورشیدی چین به آفریقا طی سال منتهی به ژوئن بنا کرده، پیشبینی میشود رکورد تازهای معادل ۱۷ گیگاوات ظرفیت خورشیدی در سراسر قاره در سال ۲۰۲۶ نصب شود.
نکته قابلتوجه در این گزارش، تغییر نقش آفریقای جنوبی است. این کشور که تا امروز بهعنوان بزرگترین واردکننده پنل خورشیدی قاره شناخته میشد، سهم غالب خود را بهتدریج از دست میدهد، در حالی که نصب سیستمهای خورشیدی در کشورهایی مانند جمهوری دموکراتیک کنگو، زیمبابوه و زامبیا با سرعتی چشمگیر در حال شتاب گرفتن است. این جابهجایی جغرافیایی نشان میدهد که رونق خورشیدی آفریقا دیگر پدیدهای محدود به یک یا دو بازار بزرگ نیست، بلکه به یک روند فراگیر در سراسر قاره بدل شده است.
کنگو، زیمبابوه و مصر؛ ستارههای تازه این رونق
آمارهای اخیر نشان میدهد از میان ۵۴ کشور آفریقایی، ۳۶ کشور در سال جاری میلادی رکورد تازهای در نصب ظرفیت خورشیدی ثبت خواهند کرد و در ۱۹ کشور، نرخ رشد از مرز ۱۰۰ درصد نیز عبور خواهد کرد. جمهوری دموکراتیک کنگو با رشد پیشبینیشده ۵۴۴ درصدی، بهوضوح در صدر این فهرست قرار دارد؛ رقمی که با فاصله زیاد از زیمبابوه با رشد ۲۸۲ درصدی و مصر با رشد ۱۷۶ درصدی پیشی گرفته است. این ارقام گویای آن است که بسیاری از کشورهای کوچکتر و کمدرآمدتر آفریقا، که تا همین چند سال پیش عملاً از بازار انرژی خورشیدی غایب بودند، اکنون از سطحی بسیار پایین شروع کرده و با شتابی بیسابقه در حال رشدند.
چرا اینبار خانهها و مغازهها موتور اصلی رشدند
برخلاف موجهای قبلی توسعه انرژی در آفریقا که عمدتاً با پروژههای بزرگ نیروگاهی و سرمایهگذاریهای دولتی یا نهادهای توسعهای پیش میرفت، محرک اصلی رونق کنونی، سیستمهای خورشیدی توزیعشده هستند: پنلهای نصبشده روی پشتبام خانهها، سیستمهای تجاری کوچکمقیاس و ریزشبکههای محلی. بر اساس برآوردها، نزدیک به ۷۵ درصد از ظرفیت خورشیدی افزودهشده در آفریقا طی سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ از همین نوع نصبهای توزیعشده به دست آمده است.
پیشران اصلی این تحول، ترکیبی از چند عامل همزمان است: قطعیهای مکرر و غیرقابلاعتماد شبکه برق سراسری در بسیاری از کشورهای آفریقایی، افزایش هزینه سوختهای فسیلی جایگزین مانند دیزل و بنزین برای ژنراتورهای خانگی، و مهمتر از همه، کاهش چشمگیر قیمت جهانی پنلهای خورشیدی که به گفته یک مطالعه دانشگاه آکسفورد، نسبت به دهه ۱۹۷۰ اکنون نزدیک به ۹۹ درصد ارزانتر شده است. حجم بالای صادرات پنلهای خورشیدی مقرونبهصرفه چینی نیز مسیر را برای خانوارها و کسبوکارهای کوچک آفریقایی هموارتر کرده تا بدون نیاز به انتظار برای گسترش شبکه سراسری یا احداث نیروگاههای بزرگ، مستقیماً برق موردنیاز خود را تأمین کنند.
قارهای با بیشترین آفتاب و کمترین بهرهبرداری
این رونق را باید در بستر یک واقعیت بزرگتر دید: آفریقا میزبان حدود ۶۰ درصد از بهترین منابع تابش خورشیدی جهان است، اما تنها یک درصد از ظرفیت نصبشده خورشیدی جهان را در اختیار دارد. به بیان دیگر، آنچه امروز رخ میدهد، تازه گوشه کوچکی از ظرفیت بالقوه این قاره را آشکار کرده است. سال ۲۰۲۵ نیز بهنوبه خود پرشتابترین سال تاریخ توسعه خورشیدی آفریقا بود؛ قاره در آن سال حدود ۴.۵ گیگاوات ظرفیت تازه نصب کرد که نسبت به سال قبل از آن، رشدی ۵۴ درصدی را ثبت کرد و آفریقای جنوبی با ۱.۶ گیگاوات، نیجریه با ۸۰۳ مگاوات و مصر با ۵۰۰ مگاوات، صدرنشینان آن سال بودند.
مانع اصلی رشد، همچنان تأمین مالی است
با وجود این روند صعودی، کارشناسان صنعت هشدار میدهند که ساختارهای فعلی تأمین مالی هنوز با واقعیت بازار همخوانی ندارد. سرمایهگذاری خصوصی در انرژی پاک آفریقا از حدود ۱۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۹ به نزدیک ۴۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ رسیده، اما بخش عمده این منابع بهسمت پروژههای بزرگ نیروگاهی هدایت شده، نه سیستمهای کوچک خورشیدی خانگی و تجاری که موتور اصلی رشد کنونیاند. این سیستمهای کوچک به وامهای خرد، دورههای بازپرداخت کوتاهتر و تأمین مالی به پول ملی نیاز دارند؛ ویژگیهایی که در ساختار فعلی تأمین مالی بینالمللی کمتر یافت میشود و همین شکاف، توان بسیاری از خانوارها و کسبوکارهای کوچک برای دسترسی به سرمایه موردنیاز را محدود کرده است.
این نبود همسویی میان ساختار تأمین مالی و نیاز واقعی بازار میتواند در بلندمدت روند رشد را کند کند و رسیدن به هدف بلندپروازانه ابتکار انرژیهای تجدیدپذیر آفریقا -یعنی دستیابی به ۳۰۰ گیگاوات ظرفیت تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۰- را با چالش روبهرو سازد؛ هدفی که بدون اصلاح چارچوبهای تأمین مالی، مقرراتی و برنامهریزی شبکه، دور از دسترس باقی خواهد ماند.
چشماندازی که فراتر از آمار انرژی است
رونق خورشیدی آفریقا، صرفاً یک داستان درباره فناوری پاک نیست؛ روایتی است از راهی که میلیونها خانوار و کسبوکار کوچک، بدون انتظار برای تکمیل شبکههای برق سراسری یا احداث نیروگاههای عظیم، مستقیماً به منبع پایدار برق دسترسی پیدا میکنند. اگر روند کنونی کاهش هزینههای فناوری و گسترش صادرات پنلهای ارزانقیمت ادامه یابد، آفریقا میتواند در سالهای آینده از یکی از کمبهرهترین قارهها از نظر انرژی خورشیدی، به یکی از پویاترین بازارهای جهانی این فناوری تبدیل شود؛ بهشرط آنکه ساختارهای مالی و مقرراتی این قاره نیز با سرعت همین رشد فنی، خود را بهروزرسانی کنند.
نکات کلیدی مقاله
- نصب پنلهای خورشیدی در آفریقا در سال ۲۰۲۶ با رشد ۴۵ درصدی به رکورد ۱۷ گیگاوات میرسد، بر اساس تحلیل دادههای صادرات پنل خورشیدی چین به این قاره.
- سلطه آفریقای جنوبی بهعنوان بزرگترین واردکننده پنل خورشیدی رو به کاهش است، در حالی که کنگو دموکراتیک (با رشد ۵۴۴ درصدی)، زیمبابوه و مصر جهش چشمگیری را تجربه میکنند.
- حدود ۷۵ درصد از ظرفیت جدید خورشیدی آفریقا طی ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ از نصبهای توزیعشده روی پشتبام خانهها و کسبوکارهای کوچک به دست آمده، نه پروژههای بزرگ نیروگاهی.
- آفریقا با وجود در اختیار داشتن ۶۰ درصد از بهترین منابع تابش خورشیدی جهان، هنوز تنها یک درصد از ظرفیت نصبشده خورشیدی جهان را دارد؛ نشانهای از پتانسیل عظیم و استفادهنشده این قاره.
- بزرگترین مانع پیشروی این رونق، عدم تطابق ساختارهای تأمین مالی بینالمللی با نیاز واقعی سیستمهای کوچک خورشیدی به وامهای خرد و تأمین مالی محلی است.