قطر در بزنگاه تصمیم
قطر، کشوری که همواره در مرکز تحولات خاورمیانه قرار داشته، اکنون در نقطهای حساس از مسیر سیاسی و اقتصادی خود ایستاده است. این امیرنشین کوچک خلیج فارس، که سالها نقش میانجی میان قدرتهای منطقهای و بازیگران جهانی را بر عهده داشت، امروز در تلاش است تا اقتصاد خود را از شوک پس از جام جهانی و تهدیدهای امنیتی روزافزون محافظت کند.
از دیپلماسی میانجیگرانه تا چالشهای امنیتی
قطر طی دو دهه گذشته با میزبانی گفتوگوهای صلح و میانجیگری میان کشورها و گروههای متخاصم، جایگاه ویژهای در دیپلماسی جهانی به دست آورد. از مذاکرات مربوط به آزادی زندانیان دوتابعیتی روس-آمریکایی گرفته تا نقشآفرینی در گفتوگوهای صلح میان رواندا و جمهوری دموکراتیک کنگو یا میان اتیوپی و سومالی، دوحه خود را بهعنوان «پایتخت گفتوگو» معرفی کرده بود.
اما تحولات اخیر نشان میدهد که این مدل سیاست خارجی در حال فرسایش است. تابستان گذشته، دو رویداد امنیتی مهم جایگاه قطر را متزلزل کرد: حمله موشکی ایران به پایگاه هوایی آمریکا در خاک قطر و اقدام اسرائیل برای ترور رهبران حماس در دوحه. این دو حمله نشان دادند که بیطرفی سنتی قطر، دیگر تضمینی برای امنیتش نیست.
پس از جام جهانی؛ اقتصاد با «سندروم اشباع»
اقتصاد قطر که سالها بر محور آمادهسازی برای جام جهانی ۲۰۲۲ متمرکز بود، اکنون با تبعات پس از آن دست و پنجه نرم میکند. با وجود رشد اقتصادی ۲.۸ درصدی در سال ۲۰۲۴ (در مقایسه با ۱.۲ درصد در سال ۲۰۲۳)، نشانههای رکود در بخش خدمات و املاک آشکار است.
- نرخ اشغال هتلها در سال گذشته تنها ۶۱ درصد بود، در حالی که دبی و ابوظبی بهترتیب ۷۰ و ۷۱ درصد را ثبت کردند.
- قیمت اجاره ویلاها ۷ درصد و آپارتمانها ۸ درصد کاهش یافتهاند.
- حدود ۲۰ درصد فروشگاههای مراکز خرید دوحه خالی ماندهاند؛ پایینترین نرخ اجاره طی ده سال اخیر.
در مقابل، مناطق دیپلماتیک مانند «وستبی» و بازار سنتی دوحه هنوز پررونقاند، اما شهر جدید «لوسیل» که محل برگزاری فینال جام جهانی بود، نیمهخالی به نظر میرسد.
تمرکز بر دفاع، فناوری و انرژی پاک
با افزایش خطر تهدیدهای خارجی، دولت قطر سرمایهگذاری در حوزه دفاعی، امنیت سایبری و هوش مصنوعی را افزایش داده است. هدف دیگر، متنوعسازی اقتصاد فراتر از گاز طبیعی است؛ هرچند درآمدهای گازی همچنان بیش از ۸۰ درصد درآمد دولت را تشکیل میدهند.
قطر قصد دارد در دوران گذار انرژی، به «پاکترین تولیدکننده گاز جهان» تبدیل شود تا عمر این صنعت را تا جای ممکن افزایش دهد.
در همین راستا، «صندوق سرمایهگذاری قطر» (QIA) نیز جهتگیری جدیدی پیدا کرده است: تمرکز کمتر بر خرید دارایی در لندن و پاریس، و سرمایهگذاری بیشتر در پروژههای داخلی.
روابط با آمریکا و بازتعریف نقش الجزیره
پس از حملات تابستان، دوحه به دنبال تضمین امنیتی قویتر از سوی واشنگتن است. در ۹ سپتامبر، دونالد ترامپ با صدور فرمانی اعلام کرد که «هرگونه حمله به قطر، تهدیدی علیه صلح و امنیت ایالات متحده تلقی خواهد شد»؛ اقدامی که گرچه به استحکام معاهده ناتو نمیرسد، اما از نظر نمادین، تعهدی بازدارنده محسوب میشود. دو کشور قصد دارند ماه آینده پیمان دفاعی جدیدی را نهایی کنند.
در عرصه رسانهای نیز تغییراتی به چشم میخورد: دولت مدیریت شبکه الجزیره را دگرگون کرده و ریاست جدید این رسانه اکنون بر عهده یکی از اعضای خاندان حاکم است. ناظران این اقدام را نشانهای از تغییر لحن سیاست خارجی قطر میدانند.
قطر در مسیر بازتعریف خود
در حالی که امارات با رونق ناشی از مهاجران ثروتمند مواجه است، قطر هنوز زیر سایه پروژههای عظیم دولتی و کاهش تقاضا دست و پا میزند. با جمعیتی حدود سه میلیون نفر که تنها ۴۰۰ هزار نفر از آنان شهروند قطریاند، ساختار جمعیتی نیز به چالشی اجتماعی تبدیل شده است.
قطر همچنان چهارراهی میان شرق و غرب است — اما اینبار با احتیاطی بیشتر در تعیین اینکه چه کسانی از این مسیر عبور میکنند.